معمای فرونشست در قزوین: برداشت ۷۷ درصدی بیشتر آب، زلزلهای خاموش را رقم میزند
شفق؛ قدرتالله مهدیخانی، سرپرست اداره کل مدیریت بحران استان قزوین، در حاشیه بازدید از روستاهای رحمتآباد و کلهدره بوئینزهرا، با هشدار نسبت به تداوم روند فرونشست زمین، این پدیده را یکی از جدیترین بحرانهای محیطی و اقتصادی استان عنوان کرد. وی با اشاره به اینکه دشت قزوین از اواسط دهه ۴۰ به عنوان «دشت ممنوعه» معرفی شده، تاکید کرد که پنج دهه برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، وضعیت را به مرحله بحرانی رسانده است.
مهدیخانی با بیان اینکه در برخی نقاط دشت قزوین سطح آب زیرزمینی سالانه چند متر پایین میرود، گفت: «این موضوع موجب شده میزان فرونشست زمین در برخی مناطق به ۳۰ سانتیمتر در سال برسد؛ رخدادی که میتوان آن را یک زلزله خاموش نامید.» وی هشدار داد که استمرار این روند میتواند به تخریب زیرساختها، شریانهای حیاتی و نابودی مزارع کشاورزی منجر شده و تهدیدی مستقیم برای امنیت اقتصادی و اجتماعی استان باشد.
همبستگی میان برداشت آب و نرخ فرونشست
دادههای پژوهشی منتشر شده در سال ۱۴۰۴، تصویر دقیقتری از این بحران ارائه میدهد. بر اساس مطالعهای که با استفاده از روش اینسار (INSAR) در منطقه بوئینزهرا انجام شده، میانگین فرونشست سالانه در این دشت ۲۰۰ میلیمتر (۲۰ سانتیمتر) برآورد شده است. این مطالعه نشان میدهد که تغییرات فرونشست ارتباط مستقیمی با برداشت آب زیرزمینی و نوع کاربری اراضی دارد. به گونهای که در بخشهای شمالی و غربی منطقه که فعالیتهای کشاورزی فشرده منجر به بهرهبرداری بیش از حد از سفرههای آب زیرزمینی شده، نرخ فرونشست به مراتب بالاتر است.
ارقام علمی حاکی از آن است که در بخش غربی این دشت، میزان برداشت آب زیرزمینی بین سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴، ۷۷ درصد بیشتر از بخش مرکزی بوده که این امر با نرخ بالاتر فرونشست در این ناحیه همخوانی کامل دارد. این یافتهها تایید میکند که فرونشست دشت قزوین پدیدهای کاملاً انسانساخت و ناشی از مدیریت ناپایدار منابع آب است. این پدیده، اگرچه خاموش است، اما پیامدهای آن به مراتب مخربتر از بسیاری از بلایای طبیعی ناگهانی است، زیرا منجر به از بین رفتن دائمی ظرفیت ذخیرهسازی آب زیرزمینی و تخریب غیرقابل بازگشت ساختار خاک میشود.
هشدار: تهدیدی برای زیرساختها و امنیت اقتصادی
فرونشست زمین در دشت قزوین صرفاً یک مسئله زیستمحیطی نیست، بلکه به یک چالش بزرگ اقتصادی و زیرساختی تبدیل شده است. تجارب بینالمللی، نظیر آنچه در کالیفرنیا رخ داده، نشان میدهد که این پدیده میتواند هزینههایی بالغ بر میلیاردها دلار به زیرساختهای انتقال آب، راهها و خطوط حمل و نقل تحمیل کند. در قزوین، تخریب مزارع کشاورزی، ترکخوردگی سازهها و تهدید شریانهای حیاتی، زنگ خطری برای آینده این استان است. مهدیخانی به درستی بر این نکته تاکید دارد که سفرههای آب زیرزمینی هرگز بازسازی نمیشوند و تخریب آنها جبرانناپذیر است. اگر این روند متوقف نشود، حیات اقتصادی استان که بر پایه کشاورزی استوار است، با خطر جدی مواجه خواهد شد.
راهکارها: از مدیریت منابع تا تغذیه مصنوعی سفرهها
برای نجات دشت قزوین و جلوگیری از گسترش این پدیده مخرب، کارشناسان و تجارب جهانی بر سه راهکار کلی تاکید دارند:
۱. توقف برداشت بیرویه و مدیریت پایدار منابع آب: اولین و حیاتیترین گام، کنترل شدید برداشت از منابع آب زیرزمینی است. این مهم از طریق تعیین و پلمب چاههای غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاههای مجاز و پایش دقیق میزان برداشتها محقق میشود . تجربه کشورهایی مانند کالیفرنیا نشان میدهد که تدوین و اجرای قوانینی نظیر «قانون مدیریت پایدار آب زیرزمینی» (SGMA) میتواند با الزام به رساندن سطح آب به ترازهای تعیینشده، از ادامه روند فرونشست جلوگیری کند.
۲. تغذیه مصنوعی سفرههای آب زیرزمینی: در کنار کاهش برداشت، باید به فکر تزریق آب به آبخوانها بود. پروژههای موفق بینالمللی، مانند آنچه در شانگهای یا لانگ بیچ کالیفرنیا اجرا شده، نشان میدهد که تزریق آب تصفیهشده به الیههای عمیق زمین میتواند فشار منافذ را افزایش داده و از سرعت نشست زمین بکاهد . اگرچه این روش نمیتواند تمام فرونشستهای پیشین را جبران کند، اما به عنوان یک «سیستم ترمز» عمل کرده و از شتاب گرفتن این پدیده جلوگیری مینماید. اجرای طرحهای آبخیزداری و پخش سیلاب بر روی مخروط افکنهها نیز از روشهای مؤثر در این زمینه است.
۳. اصلاح الگوی کشت و افزایش بهرهوری آب در کشاورزی: با توجه به اینکه ۹۱ درصد آب مصرفی استان در بخش کشاورزی استفاده میشود، تمرکز بر این حوزه ضروری است. تغییر الگوی کشت از محصولات پرآببر به محصولات کممصرف و سازگار با اقلیم منطقه، همراه با توسعه روشهای آبیاری مدرن (مانند آبیاری تحت فشار) و مکانیزه کردن کشاورزی، میتواند فشار بر منابع آب زیرزمینی را به شدت کاهش دهد. ترویج فرهنگ کشاورزی پایدار و آموزش کشاورزان برای استفاده بهینه از آب، نقشی کلیدی در این راه حل ایفا میکند.
انتهای پیام/