دشت اللهآباد؛ زنگ خطر گردوغبار برای سه استان و دریای کاسپین
شفق؛ وقتی یک دشت خاموش، به منبع گردوغبار تبدیل میشود! در طبیعت، خشکشدن یک پهنه سرزمینی همیشه به معنای پایان حیات آن نیست؛ اما زمانی که پوشش گیاهی تضعیف میشود، خاک در معرض فرسایش قرار میگیرد و سازوکارهای طبیعی حفظ رطوبت و تثبیت خاک کارایی خود را از دست میدهند، یک دشت میتواند به منشأ تولید و انتشار گردوغبار تبدیل شود.
دشت اللهآباد قزوین امروز با چنین وضعیتی روبهروست؛ پهنهای که اهمیت آن دیگر تنها به محدوده جغرافیایی اطرافش محدود نمیشود. بهزاد رایگانی، دبیر ستاد ملی سیاستگذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گردوغبار سازمان حفاظت محیط زیست، در نشست تخصصی بررسی راهکارهای مهار گردوغبار این منطقه، از شکلگیری یک کانون فوقبحرانی فرسایش بادی در دشت اللهآباد خبر داده و گفته است آثار این کانون، علاوه بر قزوین، استانهای البرز و تهران و در برخی مواقع استان گیلان و پهنه دریای کاسپین را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
این گستره اثرگذاری، مسئله اللهآباد را از یک موضوع محلی به مسئلهای فرامنطقهای تبدیل میکند؛ مسئلهای که مدیریت آن به همکاری دستگاههای اجرایی در چند استان و تصمیمگیری هماهنگ در سطح ملی نیاز دارد.
بحران فقط کمبود باران نیست
آنچه مدیریت دشت اللهآباد را دشوار میکند، مجموعهای از عوامل طبیعی، زیستمحیطی و انسانی است که در کنار یکدیگر، روند احیای این پهنه را پیچیده کردهاند.
محدودیت شدید منابع آبی و بارندگی اندک منطقه، شرایط دشواری برای استقرار و پایداری پوشش گیاهی ایجاد کرده است. از سوی دیگر، وجود زمینهای کشاورزی رهاشده و اراضی مستثنیات، مدیریت یکپارچه عرصه را با محدودیت مواجه میکند.
در کنار این عوامل، مسئله چرای دام و بهویژه ساماندهی شترها نیز یکی از چالشهای مطرحشده در نشست اخیر بوده است. به گفته آزیتا اسدی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قزوین، ساماندهی چرای غیرمجاز شترها به دلیل نبود همکاری کافی برخی بهرهبرداران با دشواری همراه است.
از منظر اکولوژیک، مدیریت چرا در چنین پهنههایی اهمیت مستقیمی در حفظ پوشش گیاهی دارد. فشار بیش از ظرفیت مرتع میتواند فرصت بازسازی طبیعی گیاهان را کاهش دهد و خاک را در برابر فرسایش بادی آسیبپذیرتر کند.
با این حال، راهکار مقابله با این وضعیت صرفاً محدودکردن فعالیت دامداران نیست. اسدی تأکید کرده است که اجرای برنامههای قرق و حفاظت از پوشش گیاهی باید با تأمین علوفه مورد نیاز بهرهبرداران و توجه به معیشت جوامع محلی همراه باشد.
این نکته یکی از مهمترین ملاحظات در برنامههای احیای سرزمینهای خشک است: حفاظت محیط زیست زمانی به نتیجه پایدار میرسد که منافع و نیازهای اقتصادی ساکنان منطقه نیز در طراحی و اجرای آن دیده شود.
احیای دشت؛ از سازههای آبگیر تا بازگشت پوشش گیاهی
ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قزوین تاکنون مجموعهای از اقدامات را برای احیای دشت اللهآباد دنبال کرده است؛ اقداماتی که سه محور اصلی آن شامل استحصال و نگهداشت آب باران، مدیریت چرا و توسعه پوشش گیاهی است.
اجرای سازههای هلالی آبگیر، یکی از این برنامههاست. این سازهها با هدف جمعآوری و نگهداشت روانابهای ناشی از بارندگی، فراهمکردن رطوبت مورد نیاز خاک و کمک به استقرار پوشش گیاهی اجرا میشوند.
در مناطق خشک و نیمهخشک، حتی بارشهای محدود نیز اگر بهدرستی مدیریت شوند، میتوانند در حفظ رطوبت خاک و تقویت فرایندهای طبیعی احیا نقش داشته باشند.
قرق و مدیریت چرا نیز از دیگر اقدامات در دست اجراست؛ رویکردی که با کاهش فشار بر پوشش گیاهی، فرصت بازسازی طبیعی عرصه را فراهم میکند.
در حوزه احیای گیاهی نیز نهالکاری و بوتهکاری در دستور کار قرار گرفته است. به گفته مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، بوتهکاریهای سنواتی گونه آتریپلکس به مرحله بذردهی رسیده و تولید نهال گونههای بیابانی در نهالستان میلاد نیز دنبال میشود.
آتریپلکس از گونههای سازگار با شرایط خشک و کمآب است که در برنامههای احیای عرصههای بیابانی و کنترل فرسایش خاک مورد استفاده قرار میگیرد.
با این حال، موفقیت این اقدامات را نمیتوان صرفاً با تعداد سازههای احداثشده یا نهالهای کاشتهشده سنجید. معیار اصلی، میزان استقرار و بقای پوشش گیاهی، بهبود وضعیت خاک و کاهش واقعی فرسایش بادی در بلندمدت است.
کانال زهکشی؛ حلقهای مهم در معادله احیای اللهآباد
یکی از موضوعات محوری در نشست تخصصی مسئولان ملی و استانی، وضعیت کانال زهکشی دشت اللهآباد بود؛ موضوعی که به گفته بهزاد رایگانی، نیازمند بررسی کارشناسی و اصلاح است.
وضعیت این کانال و موانع موجود در مسیر جریانهای سطحی و آبهای زیرزمینی، از جمله مسائلی است که میتواند بر شرایط هیدرولوژیک منطقه و برنامههای احیای آن اثرگذار باشد.
رایگانی اصلاح کانال زهکشی را از اولویتهای مهم اجرایی دانسته است؛ موضوعی که در بازدید میدانی مسئولان از دشت نیز مورد بررسی قرار گرفت.
البته هرگونه مداخله در سامانه زهکشی باید بر پایه مطالعات دقیق هیدرولوژیک و شناخت ارتباط آبهای سطحی و زیرزمینی انجام شود؛ چراکه تغییر مسیر جریان آب، بدون ارزیابی پیامدهای آن، ممکن است مشکلات جدیدی برای اکوسیستم منطقه ایجاد کند.
در همین ارتباط، آزیتا اسدی نیز به ضرورت تعیین تکلیف و ساماندهی کانال زهکشی اشاره کرده و محدودیتهای ناشی از اعلام منطقه بهعنوان تالاب را از جمله ملاحظات اجرای برخی اقدامات منابع طبیعی، از جمله مالچپاشی ریگی، برشمرده است.
این موضوع نشان میدهد که احیای اللهآباد به تصمیمهای فنی منفرد محدود نیست و نیازمند هماهنگی میان سیاستهای حفاظت از تالاب، مدیریت منابع آب و برنامههای مقابله با بیابانزایی است.
فناوری و دانش؛ ضرورت عبور از راهکارهای مقطعی
در نشست اخیر، تنها بر اقدامات اجرایی گذشته تأکید نشد؛ بلکه ضرورت بهرهگیری از دانش تخصصی، فناوریهای نوین و مطالعات علمی نیز مورد توجه قرار گرفت.
بهزاد رایگانی استفاده از ظرفیت مؤسسات آموزشی و پژوهشی، مشاوران فنی و فناوریهای جدید را برای شناسایی، پایش و مدیریت کانونهای گردوغبار ضروری دانست.
در همین راستا، ظرفیتهای تفاهمنامه سهجانبه میان سازمان برنامه و بودجه کشور، آکادمی علوم چین و دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران نیز بررسی شد.
این تفاهمنامه با هدف توسعه همکاریهای علمی و اجرایی در زمینه مهار ریزگردها و کنترل بیابانزایی به امضا رسیده است. در چارچوب آن، برنامه اقدام پنجساله تدوین شده و دشت اللهآباد و تالاب صالحیه، بهعنوان دو منطقه مهم مؤثر بر استانهای قزوین، البرز و تهران، در کنار منطقه طبس بهعنوان مناطق پایلوت همکاری مشترک انتخاب شدهاند.
اهمیت این همکاری زمانی روشنتر میشود که بدانیم مقابله با گردوغبار صرفاً با اجرای پروژههای عمرانی یا عملیات نهالکاری محقق نمیشود. شناخت منشأ تولید گردوغبار، بررسی ویژگیهای خاک، تحلیل الگوهای باد، پایش تغییرات پوشش گیاهی و ارزیابی وضعیت منابع آب، از جمله پیشنیازهای طراحی مداخلات اثربخش هستند.

اعتبار هست، اما برنامه عملیاتی کجاست؟
یکی از مسائل تعیینکننده در سرنوشت طرحهای احیای اللهآباد، تبدیل مطالعات و مصوبات به پروژههای مشخص، دارای اعتبار و زمانبندی اجرایی است.
علی رحمانی، رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی استان قزوین، در این نشست بر ضرورت صحتسنجی مطالعات انجامشده و انطباق نتایج آنها با شرایط واقعی منطقه تأکید کرده است.
به اعتقاد او، مطالعات زمانی میتوانند به حل مسئله کمک کنند که قابلیت اجرایی داشته باشند و متناسب با ویژگیهای اقلیمی، طبیعی و اجتماعی منطقه طراحی شده باشند.
تأمین اعتبارات مورد نیاز، جذب سرمایهگذار و استفاده از تجربیات موفق سایر مناطق کشور و کشورهای دارای شرایط مشابه نیز از جمله مؤلفههایی است که رحمانی برای پیشبرد برنامههای احیای دشت برشمرده است.
در همین زمینه، آزیتا اسدی نیز تأمین منابع مالی پایدار و پرهیز از نگاه جزیرهای دستگاهها را از الزامات مدیریت این کانون دانسته است.
افزون بر این، افزایش تقاضا برای سرمایهگذاری در حوزه انرژی خورشیدی نیز از موضوعاتی بود که در این نشست مطرح شد. بهرهگیری از ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر میتواند در صورت جانمایی اصولی و ارزیابی آثار محیطزیستی، بخشی از فرصتهای اقتصادی منطقه باشد؛ اما توسعه چنین طرحهایی نیز باید با ملاحظات حفاظتی و ظرفیت اکولوژیک دشت هماهنگ شود.
شترها، پساب و زراعت چوب؛ راهکارهایی که نیازمند ارزیابیاند
در بازدید میدانی مسئولان ملی و استانی از دشت اللهآباد، سه موضوع مهم دیگر نیز مورد بررسی قرار گرفت: اصلاح و ساماندهی کانال زهکشی، مدیریت جمعیت شترها و امکانسنجی توسعه زراعت چوب با استفاده از پساب.
این سه محور، هرکدام به بخشی از پیچیدگیهای مدیریت دشت اشاره دارند؛ از ضرورت ساماندهی فعالیتهای انسانی و دامداری گرفته تا استفاده از منابع آبی جایگزین برای توسعه فعالیتهای اقتصادی.
البته توسعه زراعت چوب با استفاده از پساب، پیش از اجرا به مطالعات دقیق درباره کیفیت پساب، نوع گونههای قابل کشت، میزان مصرف آب، وضعیت خاک و پیامدهای احتمالی آن برای اکوسیستم منطقه نیاز دارد.
در واقع، هر طرحی که با هدف احیای یک عرصه خشک اجرا میشود، باید پیش از هر چیز با ظرفیت طبیعی همان عرصه سازگار باشد؛ چراکه راهکار نامتناسب با اقلیم میتواند بهجای کاهش فشار محیطی، مسئله تازهای ایجاد کند.
اللهآباد؛ آزمونی برای مدیریت یک بحران فرابخشی
نشست ۲۰ آبان مسئولان ملی و استانی درباره دشت اللهآباد، بار دیگر ضرورت هماهنگی میان دستگاههای مسئول را برجسته کرد؛ نشستی که با حضور نمایندگان سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان برنامه و بودجه کشور، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، سازمان مدیریت و برنامهریزی استان، جهاد کشاورزی و بخش آب برگزار شد و با بازدید میدانی از عرصه ادامه یافت.
اما اهمیت چنین نشستهایی نه در تعداد مدیران حاضر و نه در فهرست مصوبات و طرحهای پیشنهادی، بلکه در میزان تحقق تصمیمها در میدان مشخص میشود.
دشت اللهآباد برای عبور از وضعیت فعلی به برنامهای یکپارچه نیاز دارد که در آن، وظایف دستگاهها، منابع مالی، زمانبندی پروژهها، شاخصهای ارزیابی و سازوکار مشارکت جوامع محلی بهروشنی تعیین شده باشد.
تدوین برنامه اقدام مشخص برای هر دستگاه، تعیین اولویتهای اجرایی و مشخصشدن سهم و مسئولیت هر نهاد، از جمله موضوعاتی بود که در جمعبندی نشست مورد تأکید قرار گرفت.
از سوی دیگر، پایش مستمر وضعیت پوشش گیاهی، کنترل فرسایش بادی، مدیریت منابع آب و ارزیابی نتایج طرحهای احیایی باید به بخشی ثابت از این برنامه تبدیل شود؛ تا مشخص باشد اقدامات انجامشده تا چه اندازه به کاهش تولید و انتشار گردوغبار منجر شدهاند.
دشت اللهآباد امروز فقط به نهال و سازه آبگیر نیاز ندارد؛ این دشت به بازنگری در شیوه مدیریت سرزمین نیازمند است. بحرانی که آثار آن از مرزهای جغرافیایی قزوین فراتر رفته، با تصمیمهای پراکنده و پروژههای کوتاهمدت مهار نخواهد شد. سرنوشت این پهنه به آن بستگی دارد که آیا دستگاههای مسئول میتوانند میان حفاظت از طبیعت، مدیریت منابع آب، فعالیتهای اقتصادی و معیشت جوامع محلی تعادلی پایدار برقرار کنند یا خیر.
اگر این هماهنگی به اقدام عملی و مستمر تبدیل نشود، هزینههای بیتوجهی به دشت اللهآباد ممکن است نهفقط در قزوین، بلکه در گسترهای وسیعتر از جغرافیای ایران احساس شود.
انتهای پیام/