تأثیر فرم، ساختار و فضای سبز در ایجاد حس امنیت در طراحی فضای دوستدار کودک
شفق؛ مینا محمدخانی غیاثوند؛ هدف اصلی پژوهش، بررسی عوامل مؤثر بر ایجاد حس امنیت کودکان در محیطهای باز و فضاهای بازی و شناسایی راهکارهای طراحی برای ایجاد محیطی امن و مطلوب است. در این راستا، موضوعاتی مانند انتخاب مصالح، نحوه جانمایی فضاها، فضای سبز، مسیرهای حرکتی، نحوه محصور کردن فضا و ویژگیهای فرم و ساختار مورد توجه قرار گرفتهاند.
پژوهش با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهرهگیری از مطالعات اسنادی و کتابخانهای انجام شده و در نهایت عوامل طراحی مؤثر بر امنیت کودکان مورد بررسی قرار گرفتهاند.
مفهوم امنیت در فضای بازی کودکان
امنیت در محیط کودک دارای دو بعد اصلی است: امنیت عینی و امنیت ذهنی. امنیت عینی به حفاظت کودک در برابر خطرات فیزیکی مربوط میشود؛ در حالی که امنیت ذهنی به احساس آرامش، صمیمیت با محیط و رهایی از ترس و تردید اشاره دارد. بنابراین، یک فضای بازی مناسب تنها نباید از نظر فیزیکی ایمن باشد، بلکه باید بتواند در کودک احساس اعتماد و آرامش نیز ایجاد کند.
محیط بازی، نخستین فضای اجتماعی کودک خارج از خانه محسوب میشود و میتواند به تقویت توانایی برقراری ارتباط، بیان احساسات، حل مسئله و تفکر و استدلال کمک کند. در صورتی که کودک محیط را امن و قابل اعتماد احساس کند، آزادی بیشتری برای بازی، تجربه، کشف و تعامل با دیگران خواهد داشت.
عوامل مؤثر بر احساس امنیت کودک
بر اساس مقاله، احساس امنیت کودک تحت تأثیر مجموعهای از عوامل قرار دارد که میتوان آنها را در چهار گروه اصلی دستهبندی کرد:
- دریافتهای حسی کودک از محیط:
کودک محیط را از طریق دیدن، شنیدن، لمس کردن و سایر حواس خود میشناسد. وجود نشانههای آشنا و قابل تشخیص میتواند احساس امنیت ایجاد کند، در حالی که صداهای ناشناخته، مسیرهای مبهم، نشانههای نامفهوم یا تراکم بیش از حد گیاهان ممکن است موجب احساس ناامنی شوند.
۲. تأثیر والدین:
حالت روانی و عاطفی والدین، بهویژه مادر، میتواند بر احساس امنیت کودک اثرگذار باشد. اضطراب والدین ممکن است به کودک منتقل شود و در مقابل، آرامش آنها میتواند به ایجاد آرامش در کودک کمک کند.
- حضور اطرافیان و همبازیها:
تعامل با همسالان میتواند اعتمادبهنفس و احساس امنیت کودک را افزایش دهد. در عین حال، کودکان معمولاً تمایل دارند بخشی از فضای بازی دارای فضاهای دنج و خلوت باشد تا بتوانند ضمن حفظ استقلال، از نظارت مستقیم افراد ناشناس دور باشند.- ویژگیهای محیط:
روشنایی، دما، تابش خورشید، باد، مصالح، رنگ، نشانهها، موسیقی و فضای سبز از جمله عواملی هستند که میتوانند بر احساس کودک نسبت به محیط تأثیر بگذارند. محیط تاریک، سرمای شدید یا تابش مستقیم و نامناسب خورشید میتواند احساس ناامنی یا عدم آسایش ایجاد کند.
نقش فضای سبز در ایجاد امنیت و کیفیت فضای کودک
فضای سبز یکی از عناصر مهم در طراحی محیطهای دوستدار کودک است. کودکان بهطور طبیعی علاقه زیادی به طبیعت دارند و حضور گیاهان میتواند زمینه تعامل، مشارکت و خلاقیت آنها را افزایش دهد. تنوع در شکل، رنگ و اندازه گیاهان نیز میتواند به تنوع فضایی و تحریک خلاقیت کودکان کمک کند.
گیاهان و درختان علاوه بر ایجاد زیبایی و صمیمیت، میتوانند با ایجاد سایه و فضاهای نیمهمحصور، محیطهایی دنج و آرام برای کودکان فراهم کنند. استفاده از رنگ و بوی گلها نیز میتواند به جذابتر شدن فضا کمک کند. با این حال، انتخاب گونههای گیاهی باید با دقت انجام شود و استفاده از گیاهان سمی، حساسیتزا یا تیغدار در محیط بازی کودکان اجتناب شود.
از دیدگاه زیستمحیطی نیز فضای سبز میتواند در کاهش آلودگی هوا و صدا، کنترل فرسایش خاک، کاهش انعکاس نور و تعدیل شرایط اقلیمی از جمله تابش خورشید، دما، باد و رطوبت نقش داشته باشد.
ایمنی کالبدی و طراحی زمین بازی
امنیت فضای بازی تنها به احساس کودک محدود نمیشود و رعایت استانداردهای فیزیکی نیز اهمیت اساسی دارد. ارتفاع وسایل بازی، کیفیت و قابلیت ارتجاعی کف، وجود نردههای محافظ، حذف لبههای تیز و جلوگیری از ایجاد شکافهایی که احتمال گیرکردن سر یا اندام کودک در آنها وجود دارد، از جمله موارد مهم در طراحی ایمن زمین بازی هستند. همچنین وسایل بازی باید متناسب با گروه سنی کودکان انتخاب شوند.
در طراحی زمین بازی، توجه به شرایط اقلیمی نیز ضروری است. فضای بازی نباید در معرض تابش شدید خورشید قرار داشته باشد و وضعیت وزش باد نیز باید بررسی شود. کف زمین باید بهگونهای طراحی شود که در صورت سقوط کودک، شدت ضربه کاهش یابد و وسایل بازی نیز فاقد گوشهها و لبههای تیز باشند.
نقش فرم و ساختار در طراحی فضای دوستدار کودک
فرم و ساختار محیط باید برای کودک قابل درک، خوانا و جذاب باشد. فرمهای بیش از حد پیچیده و مبهم ممکن است برای کودک قابل فهم نباشند؛ در مقابل، استفاده مناسب از تنوع فرم، رنگ، نشانهها و عناصر قابل تشخیص میتواند به کودک در شناخت محیط و تعیین قلمرو کمک کند.
استفاده از استعارههای محسوس و عناصر برگرفته از دنیای کودک نیز میتواند محیط را جذابتر کند. برای مثال، استفاده از مبلمان یا عناصر معماری با فرم حیوانات و نشانههای آشنا برای کودکان، امکان برقراری ارتباط ذهنی و عاطفی بیشتر با فضا را فراهم میکند.
از سوی دیگر، استفاده از تخیل کودک در طراحی میتواند به جذابیت محیط کمک کند؛ مشروط بر اینکه عناصر تخیلی با دنیای ذهنی کودک هماهنگ باشند و موجب ایجاد ترس و اضطراب نشوند.
نتیجهگیری
فضای بازی یکی از مهمترین محیطهای رشد و اجتماعیشدن کودکان است و کیفیت طراحی آن میتواند بر رشد جسمی، روانی، خلاقیت و شکلگیری شخصیت آنان تأثیرگذار باشد. بر اساس یافتههای مقاله، ایجاد یک فضای دوستدار کودک نیازمند توجه همزمان به ایمنی فیزیکی، احساس امنیت، فرم و ساختار فضا، فضای سبز، شرایط اقلیمی، مصالح، رنگ، نشانهها و امکان تعامل اجتماعی است.
فضای سبز در این میان تنها یک عنصر تزئینی نیست، بلکه میتواند بهعنوان عاملی برای ایجاد سایه، محصورسازی، تعدیل شرایط محیطی، ایجاد فضاهای دنج و تقویت ارتباط کودک با طبیعت مورد استفاده قرار گیرد. همچنین طراحی فرمهای قابل فهم و آشنا و استفاده صحیح از عناصر تخیلی میتواند ارتباط عاطفی کودک با محیط را تقویت کند.
در نهایت، مقاله تأکید میکند که برای ایجاد حس امنیت در محیط بازی، باید فضا برای کودک ملموس، آشنا، خوانا و صمیمی باشد تا کودک بتواند بدون ترس از محیط و دور شدن از والدین، در آن بازی و تجربه کند. رعایت این اصول میتواند به شکلگیری محیطی گرم، ایمن و دوستدار کودک منجر شود.
منابع مقاله
مظفر، فرهنگ؛ باقر، محمد؛ عظمتی، حمیدرضا (۱۳۸۶)، «نقش فضاهای باز محله در رشد و خلاقیت کودکان»، فصلنامه باغ منظر، سال چهارم، شماره هشتم.
باباخانی، فرهاد (۱۳۸۸)، «بررسی عوامل مؤثر بر احساس امنیت»، فصلنامه مطالعات اجتماعی.
حسینینثار، مجید؛ قاسمی، علی (۱۳۹۱)، «بررسی احساس امنیت و عوامل مؤثر بر آن در کشور»، چهارمین کنفرانس برنامهریزی و مدیریت شهری.
فتحاللهی، امیرحسین (۱۳۹۱)، «احساس امنیت در طراحی پارک کودک»، مجموعه مقالات دانشجویان کارشناسی ارشد معماری دانشگاه آزاد قزوین.
رحیمیکیا، نسرین (۱۳۷۶)، «ویژگیهای زمین بازی کودکان»، مجموعه مقالات علمی و تخصصی فضای سبز، سازمان پارکها و فضای سبز شهر تهران.
صادقینایینی، حسن و همکاران (۱۳۸۹)، «ایمنی کودکان در زمینهای بازی پارکهای شهری»، فصلنامه سلامت کار ایران، دوره ۷، شماره ۳.
مجنونیان، هزیک (۱۳۷۴)، «مباحثی پیرامون پارکها، فضای سبز و تفرجگاهها»، سازمان پارکها و فضای سبز شهر تهران.
معاونت نظارت راهبردی نظام فنی اجرایی (۱۳۸۹)، «ضوابط طراحی فضای سبز شهری»، نشریه شماره ۲۰۳.
آزموده، مریم (۱۳۹۱)، «معماری و طراحی برای کودکان»، تهران: علم و دانش.
پیاژه، ژان و اینهلدر، باربل (۱۹۷۶)، «روانشناسی کودک»، ترجمه زینب توفیق، تهران: نشر نی.
طوفان، س. (۱۳۸۸)، «معماری برای کودکان»، فصلنامه پیام ارگ، شماره ۲۱.
کرونر، والتر (۱۳۸۸)، «معماری برای کودکان»، گنج هنر.
فرحپور، بختیاری، هیوا (۱۳۸۸)، «باغ کودک هزاره سوم»، پایاننامه کارشناسی ارشد منظر، دانشگاه شهید بهشتی.
روحانی، غزاله (۱۳۸۹)، «طراحی باغ و احداث فضای سبز»، تهران: انتشارات فرهنگ جامع.
الکساندر، کریستوفر (۱۳۸۸)، «الگوهای استاندارد در معماری»، ترجمه فرشید حسینی، تهران: نشر مهرازان.
مسیبزاده، سالار؛ سیدالماسی، مهدی (۱۳۹۰)، «نقش خلاقیت معمارانه در طراحی فضاهای کودکمحور»، اولین همایش منطقهای طراحی خلاقانه معماری.
شفائی، مینو؛ مدنی، رامین (۱۳۸۹)، «اصول طراحی فضاهای آموزشی کودکان براساس مدل خلاقیت»، نشریه فناوری آموزشی، سال چهارم، شماره سوم.
انتهای پیام/