قزوین؛ قطب نوظهور امنیت غذایی ایران در مسیری پرچالش

شفق؛ رکوردشکنی در تولید و سایه سنگین کم‌آبی؟! آخرین داده‌های سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین نشان‌دهنده عملکرد چشمگیر این استان در تأمین امنیت غذایی کشور در سال زراعی جاری است. این گزارش، به بررسی ابعاد این موفقیت‌ها و چالش‌های پیش‌روی آن می‌پردازد.

رکوردی جدید در خرید تضمینی گندم، نه تولید گندم!

بر اساس اعلام رسمی، خرید تضمینی گندم در استان قزوین تا سوم مردادماه به ۱۸۶ هزار و ۵۰۰ تن رسیده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته (۱۸۵ هزار تن) رشد جزئی داشته است . با پیش‌بینی برداشت بیش از ۳۰۰ هزار تن گندم از مزارع استان، انتظار می‌رود سهم خرید تضمینی دولتی به حدود ۲۵۰ هزار تن برسد.

با این حال، تحلیل‌های علمی نشان می‌دهد که عملکرد کنونی مزارع گندم قزوین فاصله معناداری با پتانسیل واقعی خود دارد. پژوهش‌های انجام شده با استفاده از مدل‌های شبیه‌سازی مانند WOFOST نشان می‌دهد که عملکرد بالقوه گندم آبی در این منطقه حدود ۸.۶ تن در هکتار است، در حالی که شکاف عملکردی (Yield Gap) به ۵۱ درصد می‌رسد. این به معنای آن است که عواملی مانند کمبود آب، کیفیت خاک و روش‌های مدیریتی، تنها نیمی از پتانسیل تولید را محقق کرده‌اند.

دام و طیور: مازاد تولید و نقش قطب‌سازی

در بخش دام و طیور، قزوین به خودکفایی کامل دست یافته و به یک صادرکننده منطقه‌ای تبدیل شده است. آمارها نشان می‌دهد که در چهار ماهه اول سال، ۱۴ میلیون قطعه جوجه‌ریزی در ۳۳۶ واحد پرورش مرغ گوشتی انجام شده که به تولید ۲۷ هزار تن گوشت مرغ انجامیده است. این میزان ۴۰ درصد بیش از نیاز استان بوده و مازاد آن به استان‌های دیگر ارسال شده است.

همچنین، ۵۱ واحد مرغ تخم‌گذار با ظرفیت پنج میلیون قطعه، موفق به تولید ۲۹ هزار و ۵۰۰ تن تخم‌مرغ شده‌اند که نقش کلیدی در ثبات بازار این محصول ایفا می‌کند. این موفقیت‌ها، استان را به‌عنوان یکی از قطب‌های تولید پروتئین کشور معرفی می‌کند، هرچند که این صنعت نیز به شدت به تأمین خوراک دام وابسته است که خود از آب و زمین سرچشمه می‌گیرد.

ستون خوراک دام در معرض تهدید

پیش‌بینی برداشت بیش از ۱.۲ میلیون تن ذرت دانه‌ای و علوفه‌ای از ۲۱ هزار هکتار از اراضی قزوین، نقش این استان را در تأمین نهاده‌های دامی کشور برجسته‌تر می‌کند. با این حال، تحقیقات تأکید دارند که سیاست‌های بهینه‌سازی الگوی کشت با در نظر گرفتن محدودیت‌های آبی، باید در اولویت باشد. مطالعات چندمعیاره نشان داده که تغییر الگوی کشت به سمت محصولاتی با نیاز آبی کمتر و ارزش اقتصادی بالاتر (مانند سورگوم) می‌تواند سودآوری را تا ۱۸ درصد افزایش و مصرف آب را ۲ درصد کاهش دهد.

چالش اصلی: بحران آب؛ تهدیدی برای پایداری تولید

با وجود این رکوردها، تهدید جدی پیش روی کشاورزی قزوین، بحران منابع آب زیرزمینی است. استان قزوین با اتکای بیش از ۸۵ درصدی بخش کشاورزی به آب زیرزمینی، با کاهش شدید سطح و کیفیت سفره‌های آب مواجه است.

تحلیل‌های هیدرولوژیکی نشان می‌دهد که کیفیت آب زیرزمینی دشت قزوین در دو دهه اخیر به شدت تنزل یافته است. به طوری که از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱، تیپ آب از کلسیک-بیکربنات (آب شیرین) به سمت کلرید سدیم (آب شور) تغییر یافته و کیفیت آب برای مصارف کشاورزی به شدت کاهش یافته است. سهم آب نامناسب برای کشاورزی در برخی مناطق به بیش از ۳۳ درصد رسیده است.

همچنین، پژوهش‌ها نشان می‌دهد که ردپای آب (Water Footprint) در تولید محصولات کشاورزی قزوین بسیار بالا است. در بخش تولید گندم، سهم قابل توجهی از آب به صورت تلفات (آب سفید) و آلودگی ناشی از کود (آب خاکستری) هدر می‌رود. این موضوع نشان‌دهنده نیاز مبرم به ارتقای راندمان آبیاری و مدیریت بهینه مصرف کودهای شیمیایی است تا از خروج حجم عظیم آب مجازی (بیش از ۱۰۰۰ میلیون مترمکعب در سال) از استان جلوگیری شود.

کلام آخر: تقابل رکورد و پایداری

استان قزوین در سال جاری با تولید بی‌سابقه محصولات استراتژیک، گامی بلند در جهت تأمین امنیت غذایی کشور برداشته است. با این حال، این موفقیت بر لبه تیغ بحران آبی قرار دارد. ادامه روند کنونی بدون اصلاح اساسی الگوی کشت، بهبود راندمان آبیاری و مدیریت کیفی منابع آب، نه تنها پایدار نخواهد بود، بلکه می‌تواند به تخریب غیرقابل جبران منابع پایه منجر شود.

انتظار می‌رود که سیاست‌گذاران با الهام از مدل‌های بهینه‌سازی و رویکردهای نوین همچون کشاورزی هوشمند (که با استفاده از سنسورها و پهپادها توانسته مصرف آب را تا ۵۰ درصد در برخی مزارع ایران کاهش دهد)، به دنبال تلفیق «تولید حداکثری» با «مصرف بهینه» باشند؛ در غیر این صورت، رکوردهای فعلی تنها به سکوی پرتابی برای بحرانی بزرگتر در آینده تبدیل خواهند شد.

انتهای پیام/